Filamu na televisheni za Urusi zinachukua nafasi ya vyombo vya habari vya Ukraine

Wakati kumbi za sinema zinapofungwa katika maeneo yaliyovamiwa, mara nyingi huonekana kama matokeo mengine ya vita — majengo kuharibiwa, kukatika kwa umeme, au ukosefu wa watazamaji. Hata hivyo, kumbi ambazo bado zinafanya kazi zimebadilishwa: hazionyeshi tena filamu za Ukraine au za kimataifa, bali zinatumika kama majukwaa ya propaganda na upotoshaji wa fikra.

Mfumo wa ‘kisheria’

Udhibiti wa mazingira ya sinema katika maeneo yaliyovamiwa ulianzishwa kupitia taasisi bandia zilizosimamia sinema, televisheni na usambazaji wa filamu. Katika Mkoa wa Donetsk, ‘Wizara ya Utamaduni’ ilianzishwa muda mfupi baada ya uvamizi wa mwaka wa 2014, huku katika Mkoa wa Luhansk, chombo kama hicho kikifanyiwa marekebisho kabla ya kuunganishwa katika mfumo wa Urusi.

Mashirika hayo bandia yalipewa mamlaka ya kudhibiti uendeshaji wa sinema, kutoa leseni za usambazaji, na kuamua sera kuhusu uteuzi wa filamu.

Wakati huo huo, mfumo wa kanuni uliundwa. Katika mwaka wa 2015, sheria bandia za ‘Utamaduni’ zilipitishwa katika Mikoa ya Donetsk na Luhansk, zikiweka kanuni za uendeshaji wa taasisi za utamaduni — ikiwa ni pamoja na sinema — na kulazimisha matumizi ya lugha fulani katika maeneo ya umma. 

Katika mwaka wa 2022–2023, sheria ya Urusi iliamuru maeneo ya urithi wa kitamaduni kuingizwa katika sajili ya Urusi, jambo ambalo pia lilihusu sinema za maeneo hayo.

Kwa kuwa tasnia ya filamu katika maeneo yaliyotekwa kwa muda (TOT) iliwekwa chini ya usimamizi wa Urusi, hali hii iliwezesha kuondolewa kwa maudhui ya Ukraine kwa utaratibu na badala yake kuwekwa vyombo vya habari vya Urusi.

Kutumia skrini kama silaha ya propaganda

Baada ya mwaka wa 2014, Urusi iliongeza uzalishaji wa filamu kuhusu vita nchini Ukraine na kutekwa kwa maeneo ya Ukraine. Kati ya mwaka wa 2014 na 2024, filamu 43 za aina hiyo zilitolewa, huku idadi hiyo ikiongezeka sana baada ya uvamizi kamili, kufuatia maagizo kutoka Wizara ya Utamaduni ya Urusi. 

Nyingi kati ya hizo ni filamu za hali halisi zilizotengenezwa kwa ajili ya televisheni.

Mfano mashuhuri ni tamthilia ya kijeshi ya Renat Davletyarov ya Donbas. Okraina. Filamu hiyo ilichukuliwa katika Crimea iliyovamiwa na kutolewa katika mwaka wa 2019. 

Wakosoaji walibainisha siasa za wazi tangu mwanzo wa filamu hiyo: Maidan ya mwaka wa 2014 inaonyeshwa kama “mapinduzi ya kijeshi”, jeshi la Ukraine linaonyeshwa kwa sura ya kishetani, na mazungumzo ya Kiukraine yanapotoshwa.

 Ingawa baadhi ya wakosoaji walisifu ubora wa kiufundi wa utengenezaji wake, wengine waliita filamu hiyo “ya kutisha”, wakikosoa simulizi yake na upendeleo wake.

Filamu ya The Witness (au The Musician) ilitolewa katika mwezi wa Agosti 2023, ikifadhiliwa na Wizara ya Utamaduni ya Urusi kama mradi wa ‘umuhimu wa kijamii’ unaoonyesha ‘mabadiliko ya kimataifa ya kisiasa na kijamii’.

Kwa upande wa mapato ya sinema, filamu hiyo haikufanikiwa. Licha ya bajeti ya ruble milioni 70–200, ilipata mapato ya ruble milioni 15 pekee, huku idadi ya watazamaji ikiwa chini ya 50,000. Wachanganuzi wa sekta hiyo walihusisha kushindwa kwake na ubora duni, uigizaji dhaifu, uandishi mbovu na ukosefu wa matangazo. Mkosoaji wa filamu Ivan Filippov alibainisha kuwa jamii ya Urusi ‘haina hamu ya propaganda’, ilhali bidhaa ‘zisizoegemea upande wa kisiasa’ hufanikiwa.

Kwenye IMDb, filamu hiyo ilipata alama ya 1 kati ya 10. Wakosoaji walibainisha kuwa simulizi zake za propaganda — zinazowashutumu Waukraine kwa uvamizi na uhalifu — zilirudia msimamo rasmi wa serikali. The Insider ilielezea hadithi hiyo kuwa ‘isiyoweza kufanywa kwa ustadi’, na kulinganisha filamu zinazofadhiliwa na Wizara ya Utamaduni ya Urusi na zile zilizoagizwa na Wizara ya Propaganda ya Ujerumani ya Nazi.

Filamu ya Opolchenochka (The Militia Girl) ilikuwa mradi wa kwanza wa Lugafilm, studio iliyoanzishwa katika eneo lililovamiwa. Ilijikita katika vita vya Donbas.

 Waigizaji kutoka Mikoa ya Luhansk na Donetsk, pamoja na Urusi, walishiriki katika filamu hiyo. Ilichukuliwa Luhansk, Kadiivka, Alchevsk na katika maeneo ya mazoezi ya kijeshi.

Ilionyeshwa kwa mara ya kwanza Donetsk mwezi wa Mei 2019, na baadaye ikaonyeshwa Luhansk, Sevastopol, Moscow na St Petersburg. Ilipewa leseni ya usambazaji nchini Urusi mwezi wa Julai 2019, lakini haikusambazwa kwa upana na ilihaririwa upya kufikia mwaka wa 2020. 

Kituo cha Razumkov, StopFake na mtayarishaji wa filamu Illia Gladshtein wote wameitaja filamu hiyo kuwa propaganda.

Filamu hizi zinawakilisha sehemu ndogo tu ya maudhui ya propaganda yanayotengenezwa na kusambazwa na Urusi katika maeneo yaliyokaliwa kwa mabavu.

Eneo lingine linalolengwa ni utangazaji wa televisheni katika maeneo yaliyotekwa kwa muda (TOT). Katika mwaka wa 2023, Urusi ilianzisha mradi wa satelaiti wa ‘Russian World’ ili kuzuia upatikanaji wa chaneli za Ukraine na Ulaya, na badala yake kuweka maudhui ya Urusi. Wakati wa uvamizi, majeshi ya Urusi huteka kwanza minara ya televisheni, kubadilisha mipangilio ya vifaa, na kukata mawimbi ya Ukraine.

Vyombo vya habari vya utangazaji katika maeneo yaliyotekwa vinaweza kugawanywa katika makundi. Propaganda za kijeshi: Filamu zinazoonyesha mapigano huko Donbas ambapo wanajeshi wa Urusi na washirika wao wanaonyeshwa kama ‘watetezi’, huku jeshi la Ukraine likionyeshwa kama wavamizi. Kinachoitwa “kuwafanya mashujaa”: Filamu zinazotukuza kile kinachodaiwa kuwa ‘mafanikio’ ya wavamizi ili kujenga taswira ya ‘jeshi lisiloshindwa’ na kuhalalisha vita.

Kijana mmoja kutoka Horlivka, ambaye alinusurika uvamizi wa mwaka wa 2014, alieleza jinsi mazingira ya habari katika jiji hilo yalivyobadilika baada ya kuwasili kwa wavamizi wa Urusi:

‘Kufikia majira ya kiangazi ya 2014, hakukuwa tena na vyombo vya habari vya Ukraine kwenye televisheni. Kulikuwa na chaneli za kieneo na za Urusi zilizoonyesha matangazo yaliyowahimiza watu kujiunga na ‘wanamgambo’. Wanajeshi wa Urusi walionekana kwenye habari wakizungumzia hali ilivyokuwa. Mimi binafsi nilipata taarifa zangu kutoka mitandao ya kijamii na YouTube, ambako ungeweza kupata vyanzo vya Ukraine na kujua ukweli.’

Kuwafundisha watoto kwa itikadi

Ushawishi wa kitamaduni na kielimu unawalenga vijana na watoto. Mfano mmoja ni kuingizwa kwa utazamaji na mijadala kuhusu filamu za Kisovieti katika mitaala ya shule. Amri ya rais inamtaka Waziri wa Elimu wa Urusi na ‘viongozi’ wa maeneo yaliyotekwa kutoa taarifa kila mwaka kuhusu utekelezaji wa mpango huo.

Filamu za Kisovieti zimeingizwa katika mitaala ya lazima. Wanafunzi hujadili wanachotazama na kuhusisha moja kwa moja mada hizo na masomo wanayofundishwa darasani. 

Chini ya mradi wa ‘Kumbukumbu za Kihistoria’, unaoendeshwa na chama cha United Russia, majumba ya utamaduni huko Donetsk huonyesha filamu za hali halisi kuhusu ‘Ushindi Mkuu’ kwa wanafunzi wa shule. Baada ya kutazama, watoto hushiriki maoni yao kama sehemu ya mfumo ulioundwa kubadili mtazamo wa vijana katika maeneo yaliyotekwa kwa muda (TOT).

Kulingana na kijana mmoja aliyesoma shule katika eneo la Horlivka lililovamiwa na baadaye kuhamia nje ya nchi, simulizi zinazoiunga mkono Urusi zilienezwa kikamilifu shuleni baada ya uvamizi:

‘Nilipokuwa tayari nimehamia nje ya nchi lakini bado nikiendelea kusoma kwa njia ya mtandao katika shule yangu ya nyumbani, walizungumza kila mara kuhusu kila kitu cha Urusi wakati wa masomo: Urusi ni nzuri, Ukraine ni mbaya. Lakini baadaye nilifukuzwa shuleni kwa sababu nilikuwa na pasipoti ya Ukraine pekee.”

Sinema zinazohamishika

Serikali ya Urusi inajadili kuongeza udhibiti wake katika nyanja za utamaduni na habari, ikipendekeza kurejeshwa kwa udhibiti wa filamu kabla ya uzalishaji, ambapo uandishi wake utapaswa kukaguliwa na kuidhinishwa kabla ya video kuanza kuchukuliwa.

Katika Mikoa ya Donetsk na Luhansk, mfumo wa maonyesho ya sinema zinazohamishika unafanya kazi. Vituo vya utamaduni vinavyohamishika — malori yaliyowekewa skrini — husafiri hadi makazi ya mbali ambayo hayana kumbi za kudumu za sinema. 

Maonyesho hufanyika nje au katika kumbi za jamii za maeneo hayo, na kwa kawaida huwa bila malipo. Mfumo huu hutumika kama njia yenye gharama nafuu ya kueneza propaganda: unahitaji gharama ndogo za matangazo huku ukitoa maudhui bila malipo kwa watazamaji.

Sinema, televisheni na vifaa vya kuonyesha filamu vinavyohamishika katika maeneo yaliyotekwa vimegeuzwa kuwa nyenzo za kuondoa kwa utaratibu maudhui ya kitamaduni ya Ukraine. 

Chini ya uvamizi, skrini si tena njia ya burudani; zimekuwa zana za kushawishi fikra, kubadili utambulisho, na kulazimisha kupandikizwa kwa simulizi za kihistoria na kisiasa za Urusi.