Kula Mwisho

Katika Oleshky, mji katika mkoa wa Kherson ambao umekuwa chini ya uvamizi tangu siku ya kwanza ya uvamizi kamili, majira ya baridi ya 2025–2026 yalijibu swali ambalo sehemu kubwa ya Ulaya haikukabiliana nalo kwa vizazi kadhaa: nini hutokea pale ambapo bidhaa na mahitaji ya msingi yanapoacha kuwasili? Mji huo umekuwa chini ya uvamizi tangu Desemba 2025. Takribani wakazi 2,000 bado wako huko, wakiwemo watoto 47. Kufikia majira ya mchipuko, zaidi ya wakazi 300 walikuwa wamefariki kutokana na baridi au njaa katika vyumba vyao vya kuishi visivyokuwa na joto, kulingana na maafisa wa eneo hilo na watu wa kujitolea.  Unga, unapopatikana, huuzwa kwa glasi badala ya kupimwa kwa uzito. “Niliwahi kuubadilisha kwa saa ya mkononi ya bei ghali,” chanzo chetu kinadai. Kati ya majaribio kadhaa yaliyofanywa na watu wa kujitolea kupeleka chakula, ni moja tu lililofanikiwa — magari mengine yaligonga mabomu ya ardhini au kushambuliwa na ndege zisizo na rubani za Urusi. Watu walianza kuwinda kware na njiwa kwa sababu hakukuwa na chochote kingine cha kula.

Hadithi hii haionyeshi hali mbaya zaidi. Wakati wa uvamizi wa Mariupol uliodumu kwa siku 85 katika majira ya mchipuko ya 2022, majeshi ya Urusi yalitumia njaa kama njia ya kimakusudi ya kivita — kwa kuzuia maji, umeme na gesi kuingia, na kuzuia au kupora misafara ya misaada ya kibinadamu iliyotumwa kusaidia wakazi. Mama mmoja anasema aliweza kuwalisha binti zake watatu kijiko kimoja tu cha asali kwa siku. Hayuko peke yake: mitaani, wakazi walipigania mabaki ya chakula, huku miili ambayo haijakusanywa ikiwa imetapakaa kuwazunguka. Mama mmoja katika mji uliokuwa umevamiwa alisema kuwa aliweza kuwalisha binti zake watatu kijiko kimoja tu cha asali kwa siku; maafisa walieleza kuwa wakazi walikuwa wakipigania mabaki ya chakula, huku miili ya waliokufa ikiwa haijakusanywa na kubaki mitaani.

Mariupol ilikuwa mfano wa kikatili zaidi wa mwenendo ambao umeendelea tangu wakati huo kwa namna zisizo kali sana, lakini bado za kimakusudi. Tangu siku za mwanzo za uvamizi, udhibiti wa chakula umetumiwa kama chombo cha kudhibiti idadi ya watu.

Uhuru wa Taratibu za Asubuhi 

Kabla ya vita, mikoa ya Donetsk, Luhansk, Kherson na Zaporizhzhia ilisaidia kulisha nchi, ikizalisha takribani sehemu moja ya tano ya ngano, shayiri na mbegu za alizeti za Ukraine. Hata hivyo, katika maeneo yaliyotekwa leo, hata bidhaa za matumizi ya kila siku zimekuwa ghali kupita uwezo wa wakazi wengi. Huko Donetsk, ambayo ilikuwa mojawapo ya miji tajiri zaidi nchini Ukraine kabla ya mwaka wa 2014, kilo moja ya kahawa tayari iligharimu takribani €38 kufikia mwisho wa mwaka wa 2025, ikilinganishwa na takribani €17 katika maeneo yanayodhibitiwa na serikali. 

“Kahawa imeacha kuwa sehemu ya kawaida ya kifungua kinywa na kuwa bidhaa ya kifahari ambayo familia nyingi haziwezi tena kumudu,” anasema mtu wetu wa mawasiliano katika mkoa wa Luhansk. Yeye ana “bahati” - mwanawe, Misha, alifanikiwa kukimbilia Kyiv. “Sina uhakika kama nitawahi kumkumbatia tena. Lakini angalau najua ana chakula

Si akina mama wote wanaoweza kusema hivyo. Idadi ya watu katika Donetsk na Luhansk zilizovamiwa na Urusi imepungua kwa zaidi ya nusu tangu mwaka wa 2012, na angalau asilimia 60 ya wale waliobaki ni wanawake. Wanaume ambao hapo awali wangefanya kazi migodini au mashambani hawapo tena — wamechukuliwa jeshini, wameyahama makazi yao au wamejificha.

Uvamizi unadhoofisha uchumi hatua kwa hatua. Biashara zinafungwa. Ukosefu wa ajira unaongezeka. Miundombinu ya maji inazorota na hairekebishwi.

Wakati huohuo, utawala unaothibiti maeneo hayo unafanya juhudi kubwa kudumisha taswira ya “maisha ya kawaida”: majengo yaliyopakwa rangi upya, sherehe, matamasha, ufunguzi wa makumbusho kwa mbwembwe, na simulizi zilizobadilishwa kwa haraka. Hata hivyo, changamoto za kila siku za kutafuta chakula, kupata dawa na kufikisha mwisho wa wiki zinaachwa kwa wakazi kuzishughulikia wenyewe na, kwa uhalisia, mzigo huo huwaangukia zaidi wanawake.  

Ubadilishanaji wa bidhaa, kurudi kwa hisia ya zamani ya kuishi, na kuongezeka kwa bustani za nyumbani 

Pale ambapo pesa hazitoshi, jamii zimeanza kurejea katika aina za zamani za kubadilishana bidhaa na huduma. Mayai yanabadilishanwa na dawa. Kopo la vyakula vilivyohifadhiwa linabadilishanwa na jozi ya viatu. Jioni moja ya kumtunza mtoto inabadilishana na mfuko wa unga wa uji. Hata bidhaa ambazo muda wa matumizi umeisha zinakubalika. Watu wanakumbuka hali hii kama “desturi iliyosahaulika kutoka miaka ya mbali ya 1990.”  

Katika baadhi ya hali, mambo huenda mbali zaidi. Ndugu na watu wa mawasiliano walio nje ya maeneo yaliyovamiwa na uvamizi huratibu usafirishaji wa kisiri wa dawa, maziwa maalumu ya watoto au mbegu za kupanda, kupitia njia zinazobadilishwa mara kwa mara ili kukwepa vituo vya ukaguzi na ukaguzi wa mizigo. Hatari ni ya kweli — kunyang’anywa mali, kuhojiwa — lakini kwa kaya nyingi, njia nyingine ni kuishi bila bidhaa ambazo huenda zisipatikane kabisa katika soko lolote la eneo hilo.

Kwa wanawake wengi ambao hawakuwahi kulima bustani hapo awali, bustani za nyumbani sasa zimekuwa chanzo kikuu cha chakula. Wanafuata kalenda za upandaji zilizotumiwa na bibi zao, wakihifadhi au kubadilishana mbegu badala ya kuzinunua. Kwa kubadilishana mazao ya ziada, wanapanua na kuboresha aina mbalimbali za chakula wanachopata. Ni kazi yenye changamoto na isiyo na uhakika. Mashambulizi ya makombora huharibu mazao, upatikanaji wa maji si wa uhakika, na katika baadhi ya maeneo, utawala unaokalia maeneo hayo umezuia upatikanaji wa mashamba kwa visingizio visivyoeleweka vya “usalama.”

“Kwa familia nyingi, bustani inayofanya kazi sasa ndiyo tofauti kati ya kuwa na lishe ya kutosha na kutegemea kabisa soko ambalo hawaliamini wala hawawezi kulimudu. “Vinginevyo, tungekufa kutokana na njaa,” anasema mama yake Misha.

Kile ambacho Hakuna Takwimu Itakayoonyesha: Kugawa Chakula kama Aina ya Uongozi

Ndani ya hali hiyo ya kubanwa — kujaribu kugawa chakula kidogo sana kwa watu wengi sana — mwenendo unaojirudia uko wazi: akina mama hula mwisho, na huvumilia hali hiyo kwa utulivu.

“Ni rahisi kuacha kutarajia kifungua kinywa kuliko kumweleza mtoto kila asubuhi kwa nini hakipo,” anaeleza Nadia, ambaye watoto wake wadogo walifanya familia yake ishindwe kuondoka “kwa wakati”. “Vyakula vyenye protini hupotea kwanza. Kisha aina mbalimbali za vyakula. Kinachobaki ni vyakula vya msingi vinavyoweza kununuliwa kwa wingi na kudumu kwa muda: nafaka, mboga zilizohifadhiwa, na chochote ambacho bustani ya nyumbani imezalisha msimu huo. Nimepanga milo yetu kulingana na kile ambacho watoto wetu wanahitaji ili waweze kuendelea vizuri shuleni. Mimi kama mtu mzima, naweza kuvumilia bila kula,” anasema. Huku si kunyimwa chakula tu bila kufanya chochote — anabadilika kikamilifu ili kukabiliana na uhaba. Ni aina ya uongozi ambayo mara nyingi haionekani: kila siku, lazima mtu aamue nani atakula nini na kiasi gani.

Kwa ujumla, mbinu hizi zinaunda uchumi wa kivuli wa kuishi, ambao umejengwa na kudumishwa karibu kabisa na wanawake. Wanafanya kazi hiyo kimya kimya, wakipinga mfumo ambao haujali iwapo raia wake wana chakula cha kutosha ili kuendelea kuishi. Huu si upinzani uliopangwa. Ni jambo rahisi, lakini lenye nguvu: mama kuamua anaweza kukosa mlo ili mtoto wake asikose, au kuhakikisha kuna chakula cha kutosha kwa mume anayejificha ili asije akaandikishwa jeshini. Zaidi ya siku 1,600 tangu kuanza kwa uvamizi, maamuzi kama haya bado ni sehemu muhimu ya maisha ya kila siku na njia ya watu kuendelea kuishi.