Mwana Mmoja Alirejeshwa Nyumbani, Mamia Hawajulikani Walipo
Hakuwa na hati zake, wala hakutafuta au kusubiri idhini kutoka kwa uongozi wa taasisi hiyo. Badala yake, aliingia tu katika Taasisi ya Makazi ya Watu Wenye Matatizo ya Mfumo wa Fahamu na Akili katika kijiji cha Kairy, akaandika kwa mkono ujumbe mfupi, kisha akaondoka na mwanawe, Andrii*, na kumpeleka nyumbani katika eneo la Kherson lililotekwa. Takriban wanaume wengine mia tatu walibaki. Walifukuzwa na nchi ya Urusi na baadaye wakapotea bila kujulikana walipo.
Na Viktoriia Novikova, Ivan Antypenko, The Reckoning Project
Mwana wa Olena ni kijana wa kiume. Hawezi kutembea wala kuzungumza. Ana ugonjwa wa mfumo wa fahamu pamoja na ugonjwa wa kupooza kwa ubongo Hata hivyo, anaelewa, huitikia, huwasiliana, na hutambua kwa haraka mabadiliko yanayotokea katika mazingira yanayomzunguka. Kabla ya vita, Andrii aliishi pamoja na mamia ya vijana wengine wa kiume katika Kairy, taasisi kubwa ya makazi iliyoko katika kijiji hicho katika Mkoa wa Kherson. Kwa wanaume wengi wenye ulemavu, hiyo haikuwa taasisi ya muda, bali ilikuwa nyumbani kwao.
Urusi ilipoanzisha uvamizi wake kamili katika mwezi wa Februari 2022 na kuteka Kairy, Olena aliamini kuwa ingekuwa salama zaidi kwa mwanawe kubaki huko kuliko kumhamishia Kherson. Taasisi hiyo ilikuwa na wafanyakazi, utaratibu wa kila siku na huduma za kuwahudumia wakazi wake. Olena anasema kuwa mwanawe alitaka kubaki huko pamoja na marafiki wake katika mazingira aliyoyazoea.
Alikuwa akimtembelea mwanawe mara moja kila mwezi, lakini taasisi hiyo, ambayo hapo awali ilihesabiwa kuwa mojawapo ya zilizo bora zaidi, ilianza kutengwa. Ingawa iliendelea kutoa huduma, usambazaji wa bidhaa kutoka maeneo yanayodhibitiwa na Ukraine ulisimama. Wafanyakazi wanakumbuka kuwa chakula kilizidi kuwa haba. Wakulima wa eneo hilo walileta nafaka, unga, vyakula vya nafaka na mboga—chochote walichoweza kupata. Milo ilifanywa tu kuwa uji, supu na chakula kimoja kwa kila mlo. Wakazi walipunguza uzito. Dawa, vifaa vya usafi na mashuka pia zilikuwa haba.
Olena alianza kupeleka usaidizi wa kibinadamu yeye mwenyewe. Pamoja na mume wake, walichangisha pesa na kununua chakula pamoja na bidhaa za usafi. Safari kutoka Kherson hadi Kairy ilihusisha kupita katika vizuizi vingi vya ukaguzi.
Katika kizuizi kimoja, wanajeshi wa Urusi waliokuwa na silaha walimuuliza kwa nini alikuwa anabeba vitu vingi hivyo kwa ajili ya "mwana mmoja." Aliwajibu kuwa usaidizi huo ulikuwa kwa ajili ya wakazi wengi waliokuwa wamebaki bila mahitaji muhimu ya kutosha.
Takriban wanaume mia tatu waliishi katika taasisi hiyo. Kulingana na wafanyakazi, baadhi yao walikuwa wamelazwa kitandani na walitegemea kabisa kuhudumiwa, huku wengine wakiwa na uwezo wa kutembea wenyewe, kusaidia jikoni, kufanya usafi na kufanya kazi mbalimbali katika eneo la taasisi. Kwa wakazi wengi, mkurugenzi wa taasisi ndiye aliyekuwa mlezi wao wa kisheria.
Baada ya utekaji kuanza, wafanyakazi wanakumbuka wanaume wenye silaha waliovaa vitambaa vyeupe mikononi, wakitangaza kwamba "Urusi imekuja hapa kukaa milele," na wakijaribu kulazimisha uongozi wa taasisi kufanya kazi chini ya utawala na sheria mpya. Mamlaka za makazi zilimteua mkurugenzi mpya na kuwaahidi wafanyakazi mishahara kwa ruble za Urusi.
Nataliia Mykhalchuk, muuguzi aliyefanya kazi hapo kwa zaidi ya miaka arobaini, alisema kuwa hakuiangalia taasisi hiyo kama kituo cha kulelea watu, bali kama mahali pa watu kuishi kwa pamoja, familia. Na ilikuwa "familia" hiyo iliyoanza kuondolewa katika msimu wa vuli wa mwaka wa 2022.
Uhamishaji huo ulifanyika kwa awamu kadhaa kati ya Septemba na katikati ya Novemba. Mabasi, ambulansi, wanajeshi wa Urusi wenye silaha na wahudumu wa afya kutoka Crimea iliyotekwa waliwasili. Wafanyakazi waliondolewa kwenye mchakato huo au matembezi yao yalizuiliwa. Watu waliongozwa au kubebwa wakitolewa nje ya majengo. Wale waliokuwa wamelazwa vitandani walihamishwa kando, huku wale walioweza kutembea wakipandishwa kwenye mabasi.
"Walijificha, hawakutaka kuondoka, walitusihi tusiwaache wachukuliwe," wafanyakazi wanakumbuka. Mwanaume mmoja aliyejaribu kupinga alifungwa kamba na kudungwa sindano ya dawa ya kumtuliza.
Maelezo haya yanadhoofisha madai ya Urusi kwamba uhamishaji huu ulikuwa "uokoaji," na yanaibua maswali mazito kuhusu uhalali wa maelezo hayo. Uokoaji halali unapaswa kuhusisha ulinzi wa wahusika, sababu ya dharura ya kibinadamu iliyo wazi, utaratibu wa kufuatilia walikohamishwa na usimamizi huru, mawasiliano na ndugu zao, pamoja na uwezekano wa kurejea nyumbani hali ikiruhusu. Kile kinachoelezwa na wafanyakazi ni tofauti: operesheni ya lazima na isiyo na uwazi iliyoendeshwa na mamlaka za makazi, ambapo walezi waliokuwa wakiwahudumia kwa muda mrefu waliondolewa kwenye mchakato, njia na maeneo walikopelekwa hayakuwa wazi, na watu walitawanywa katika maeneo yaliyotekwa na ndani ya Urusi.
Baada ya kusikia uvumi kwamba taasisi hiyo ingehamishwa kwa kile kilichoitwa "uokoaji," Olena alimchukua mwanawe na kumpeleka nyumbani. Kherson ilikombolewa muda mfupi baadaye. Olena aliweza kufika kwa wakati. Wanafamilia wengine hawakubahatika.
Yuliia Makarenko aligundua kupitia mtandaoni kwamba kaka yake, Anatolii, alikuwa ameondolewa kutoka kwenye taasisi hiyo.
Anatolii alikuwa ameishi katika Taasisi ya Makazi ya Watu Wenye Matatizo ya Mfumo wa Fahamu na Akili ya Kairy tangu mwaka wa 2014. Alikuwa na ulemavu tangu utotoni, lakini alikuwa na uwezo mkubwa wa kujitegemea. Alifurahia kufanya kazi, kupata mapato na kuwasaidia wengine. Ingawa mwanzoni familia yake ilikuwa na wasiwasi kuhusu taasisi hiyo, Anatolii aliipenda, alipata marafiki na alikuwa akipokea vifurushi vya usaidizi kutoka kwa familia yake.
Baada ya uvamizi kamili wa Urusi, mawasiliano na taasisi hiyo yakakatika. Yuliia alipokea ujumbe mfupi tu kutoka kwa mmoja wa walezi ukisema kwamba "kila kitu kiko sawa." Mawasiliano yao ya mwisho yalikuwa katika majira ya joto ya mwaka wa 2022.
Yuliia aliishi kipindi chote cha uvamizi katika mji wa Kherson, na hakuweza kwenda Kairy kumchukua kaka yake. Mawasiliano naye yalikatika mara kwa mara, huku hali ya usalama ikiendelea kuzorota kila siku.
Yuliia alipata habari kuhusu kuondolewa kwa Anatolii kutoka kwa mwanamke mwingine ambaye mwanawe pia alikuwa akiishi katika taasisi hiyo. Mwanamke huyo alikuwa ameona picha mtandaoni za basi lililokuwa limewabeba wakazi wa taasisi hiyo. Miongoni mwao alikuwa Anatolii. Maelezo yaliyoambatana na picha hizo yalisema kuwa watu hao walikuwa wameondolewa kutoka katika taasisi ya makazi nchini Ukraine. Kwa familia zao, huo ulikuwa uthibitisho wa kwanza kwamba ndugu zao walikuwa wameondolewa.
European Union 2026
Baadaye, familia iliunda kikundi cha kuwatafuta. Yuliia alianza kujaribu kubaini kaka yake alikuwa amepelekwa wapi. Baadhi ya watu walisema Crimea, wengine wakasema Urusi. Wizara ya Hali za Dharura ya Urusi iliambia familia kwamba taarifa kuhusu aliko Anatolii zilikuwa za siri.
Baada ya wakazi kuondolewa, taasisi ya Kairy ilibaki tupu. Baadaye wanajeshi wa Urusi waliteka jengo hilo, na baadaye likaporwa. Mafaili binafsi ya wakazi yalipotea, yakaharibiwa au yakachukuliwa. Kwa familia nyingi, kilichobaki ni vipande vya ushahidi tu: picha zilizopigwa kwenye mabasi, ujumbe wa nasibu na uvumi.
Chini ya sheria ya kimataifa ya kibinadamu, Urusi, kama Mamlaka Inayotawala, haikuwa na haki ya kuwahamisha au kuwafukuza raia kwa nguvu kutoka eneo lililotekwa isipokuwa katika visa vya kipekee vinavyohitajika kwa usalama wa raia wenyewe au kwa lazima ya kijeshi. Hata katika hali hizo, uhamishaji wowote ulipaswa kuwa wa muda, upangwe ipasavyo, ujumuishe usajili sahihi wa wahusika, uhifadhi wa hati zao, taarifa zitolewe kwa ndugu zao, na kuwe na dhamana ya kuwarejesha mara tu hali itakaporuhusu.
Olena alifanikiwa kumrudisha mwanawe nyumbani. Yuliia bado anaendelea kumtafuta kaka yake. Kwa ujumla, mamia ya wakazi wa taasisi ya Kairy waliondolewa na mamlaka za makazi kutoka mahali palipokuwa nyumbani kwao. Na hadi mahali walipo, hali yao, na uwezekano wa kurejea kwao utakapobainishwa, simulizi hili bado halijafikia mwisho.
*Majina ya wahusika yamebadilishwa kwa sababu za kiusalama