Interreg Euro-MED i 69 mediteranskih regiona u 14 zemalja: Unapređenje kvaliteta života i stvaranje boljeg turizma

Sposobnost Evropske unije da povezuje ljude i države na dobrobit svih jasno se ogleda kroz program Interreg Euro-MED, koji povezuje 69 regiona iz 14 zemalja duž sjeverne obale Mediterana, od kojih četiri nijesu članice Evropske unije. Program okuplja nastavnike, preduzetnike, ribare i građane, kao i javne uprave, univerzitete, privatne organizacije i organizacije civilnog društva iz Italije, Španije, Albanije, Bosne i Hercegovine, Bugarske, Hrvatske, Kipra, Francuske, Grčke, Malte, Crne Gore, Portugala, Slovenije i Sjeverne Makedonije.

Njihov zajednički cilj jeste unapređenje upravljanja mediteranskim regionom, posebno u oblasti turizma, kako bi se zaštitila životna sredina i ublažile posljedice klimatskih promjena. Procjene pokazuju da bi program mogao donijeti koristi za oko 25% stanovništva Evropske unije i četiri partnerske zemlje koje nijesu članice EU, odnosno za više od 140 miliona ljudi.

Istraživanja pokazuju da se priobalni regioni, ostrva, ruralne zajednice i urbana područja suočavaju sa različitim izazovima i mogućnostima. Mediteranski region zagrijava se približno 20% brže od svjetskog prosjeka, dok se mnoga ruralna, priobalna i ostrvska područja već suočavaju s ekonomskom i društvenom ranjivošču. U pojedinim djelovima južne Evrope rizik od siromaštva i dalje je visok, a pristup razvojnim mogućnostima nije ravnomjerno raspoređen. Klimatske promjene, gubitak biodiverziteta, pritisak na vodne resurse i društvene nejednakosti povezane sa sezonskim obrascima zapošljavanja dodatno ukazuju na potrebu za sistemskim promjenama u načinu upravljanja turizmom.

Na primjer, duž obale obuhvaćene programom Euro-MED prostire se 1,2 miliona hektara livada morske trave. Uprkos njihovom izuzetnom ekološkom značaju, ovi ekosistemi često se zanemaruju, pri čemu se gotovo sedam odsto njihovih površina godišnje izgubi usljed uzgoja ribe, pridnenog koćarenja, sidrenja plovila, obalne erozije i oticanja hranljivih materija. Projekat ARTEMIS ima za cilj obnovu ovih livada uključivanjem ekonomskih i društvenih dobrobiti koje pružaju ekosistemi morske trave u javne i privatne politike, kao i u investicione odluke. U okviru projekta primjenjuju se napredne tehnike obnove i inovativni modeli plaćanja za usluge ekosistema (Payment for Ecosystem Services – PES).

Imajući u vidu da je Evropska unija tokom 2025. godine ugostila 582 miliona međunarodnih turista, koji su ostvarili tri milijarde noćenja i doprinijeli sa 7% ukupnih prihoda Unije, značaj programa poput Interreg Euro-MED postaje još očigledniji.

„Ključna snaga programa Interreg Euro-MED ogleda se u njegovoj sposobnosti da objedini pojedinačne inicijative u zajednički strateški pravac usmjeren na ključne prioritete cijelog Mediterana. Sveobuhvatna strategija i koordinacija između različitih projekata, zajedno sa portfoliom projekata koji mogu odgovoriti na širok spektar izazova, predstavljaju njegovu posebnu dodatnu vrijednost“, istakli su učesnici konsultacija o rezultatima programa. Kao još jedna značajna prednost izdvojena je „mogućnost obezbjeđivanja ciljanog finansiranja za sprovođenje inovativnih politika održivosti, naročito za manje lokalne i javne vlasti koje često nemaju dovoljno kapaciteta i/ili stručnog znanja da pristupe finansiranju kroz složenije mehanizme ili redovne fondove“.

Program funkcioniše kroz različite pristupe, od međusobnog učenja do razmjene i testiranja inovacija. Zajednički se analiziraju potencijalne politike, strategije i akcioni planovi, sprovode pilot-projekti radi testiranja konkretnih rješenja, procjenjuju zajednički instrumenti, politike, strategije i akcioni planovi koji bi mogli biti primijenjeni na širem nivou, a uspješna rješenja razvijena u jednom regionu testiraju se i prilagođavaju drugim sredinama.

Glavni ciljevi programa Interreg Euro-MED, čiji budžet za period 2021–2027. iznosi 295 miliona eura, jesu jačanje zaštite i očuvanja prirode, biodiverziteta i zelene infrastrukture, uključujući urbane sredine, kao i smanjenje svih oblika zagađenja. Od početka sprovođenja programa razvijeno je oko 100 projekata. Novi poziv za dostavljanje projektnih prijedloga namijenjenih održivom turizmu širom Mediterana, sa posebnim fokusom na prenos znanja i širenje već ostvarenih rezultata, biće objavljen 1. septembra 2026. godine.

Među brojnim aktivnostima koje se finansiraju kroz Interreg Euro-MED nalaze se reorganizacija transportnih sistema i procesa javnih nabavki radi smanjenja zagađenja, podrška ruralnim mediteranskim zajednicama u prilagođavanju budžetskog planiranja klimatskim promjenama korišćenjem detaljnih klimatskih podataka, jačanje kapaciteta za očuvanje morskog biodiverziteta i ekosistema radi ublažavanja ukupne degradacije mediteranskog morskog okruženja, primjena vještačke inteligencije u sistemima navodnjavanja, kao i podrška malim i porodičnim preduzećima u unapređenju usluga, smanjenju negativnog uticaja na životnu sredinu i razvoju novih konkurentnih i održivih proizvoda i usluga.

Kroz ovaj program pojedinačne zajednice testiraju konkretna rješenja i dijele ih sa drugim sredinama, što predstavlja suštinu evropske saradnje i solidarnosti. Jedan od projekata koji se sprovodi u Španiji, Italiji, Albaniji, Bugarskoj i Grčkoj objedinjuje nauku, urbano planiranje, javno zdravlje i učešće građana kako bi pomogao gradovima u izradi planova za pripremu i odgovor na toplotne talase. Projekat takođe pruža podršku lokalnim vlastima u donošenju informisanih odluka putem praktičnih alata, uz aktivno uključivanje lokalnog stanovništva u osmišljavanje rješenja prilagođenih njihovim specifičnim okolnostima. Rezultati ovih aktivnosti dijele se sa drugim gradovima širom Mediterana kako bi mogli biti prilagođeni i primijenjeni i u drugim sredinama.