Процідзеянне сілавой палітыцы на Усходзе
Крызісныя сітуацыі, якія склаліся ва Украіне і Беларусі і вакол іх, - гэта важныя тэмы міжнароднага парадку дня. Яны цудоўна ілюструюць новую парадыгму, у якой гібрыдныя пагрозы і сілавая палітыка служаць для дэстабілізацыі нашых суседзяў і іншых дзяржаў. Нам трэба захоўваць рашучасць і адзінства пры рэагаванні на іх і ўмацоўваць уласную палітыку ў сферы бяспекі і абароны. Цяпер пад пагрозу пастаўлены асноўныя прынцыпы сістэмы бяспекі ў Еўропе.
Асноўнымі тэмамі міжнародных навін і дыпламатычных абмеркаванняў у апошнія тыдні застаюцца нарошчванне расійскага ваеннага кантынгенту на мяжы Украіны ў спалучэнні з эскалацыяй пагроз і падрыўной дзейнасцю ў адносінах да Украіны. Гэта стала прычынай шэрагу мерапрыемстваў усіх узроўняў на ўсіх пляцоўках: "Вялікай сямёркі", НАТА, АБСЕ і ў двухбаковых фарматах. Адпаведна, на тыдні гэта стала і асноўнай тэмай знешняй палітыкі ЕС: спачатку на сустрэчы міністраў замежных спраў краін ЕС 13 снежня, потым 14 снежня на дэбатах у Еўрапейскім парламенце, 15 снежня – на саміце Усходняга партнёрства, а таксама на пасяджэнні Еўрапейскага савета 16 снежня.
Пору з гэтым нам яшчэ даводзіцца мець справу з негатыўнымі наступствамі крызісу ў Беларусі. Дзякуючы хуткай рэакцыі дыпламатыі ЕС скараціўся прыток нелегальных мігрантаў, якія падвозяцца да мяжы з ілжывымі абяцаннямі і падштурхоўваюцца да яе пераходу. Хаця многія з іх ужо вернуты на радзіму (у прыватнасці больш за 4000 чалавек адпраўлена самалётамі ў Ірак), тысячы ўсё яшчэ застаюцца ў Беларусі і маюць патрэбу ў гуманітарнай дапамозе. А між тым хваля ўнутраных рэпрэсій у Беларусі не спадае.
Абодва гэтыя крызісы развіваюцца на фоне высокай напружанасці адносін з Расіяй і ў кантэксце надзвычай высокіх коштаў на энерганосьбіты: кошты на газ узняліся прыкладна на 40% толькі за снежань і прыблізна на 300% з лета. Абмяркоўваючы Расію, Украіну, Беларусь, мы заўсёды гаворым і аб энергетыцы, паколькі 40% імпартуемага ў ЕС газу пастаўляецца з Расіі, у асноўным па трох найбуйнейшых транзітных маршрутах: праз Украіну, Беларусь і Балтыйскае мора.
Расія выкарыстоўвае энергетыку як інструмент палітычнага ўплыву (прыклад таму - Малдова) і, хоць у строгім сэнсе слова свае абавязацельствы па пастаўках газу яна выконвае, многія лічаць, што яе цяперашняя адмова павялічыць аб'ём экспарту ў Еўропу і папоўніць сховішчы, якія належаць "Газпраму", - гэта сродак аказаць ціск на ЕС, у прыватнасці, забяспечыць нарматыўнае ліцэнзаванне "Паўночнага патоку - 2". Дадзены праект, які не разглядаецца Еўрапейскай камісіяй як прыярытэтны і які ў любым выпадку павінен адпавядаць еўрапейскім рэгулятыўным патрабаванням, застаецца тэмай абмеркаванняў, што таксама гаворыць аб узаемнай накіраванасці салідарнасці. Ні ў кога не атрымаецца павысіць уласную бяспеку без уліку інтарэсаў бяспекі ўсяго Саюза – гэта павінна быць адным з асноўных прынцыпаў нашай дзейнасці па ўмацаванні ЕС і супрацьдзеянні спробам нас раз'яднаць.
Усе гэтыя працэсы абмяркоўваліся на нарадзе Савета ЕС па замежных справах, падчас дэбатаў у Еўрапейскім парламенце і на пасяджэнні Еўрапейскага савета.
Такім чынам, пра што ж ішла размова і якія вынікі?
Наконт Украіны ўсе пагадзіліся з тым, што цяпер неабходна праяўляць цвёрдасць і згуртаванасць і прадухіляць патэнцыйныя далейшыя крокі Расіі. Неабходна адстойваць асноўныя прынцыпы сістэмы еўрапейскай бяспекі, замацаваныя ў Парыжскай хартыі 1990 года і Хельсінкскім заключным акце НБСЕ/АБСЕ (Расія падпісала абодва дакументы): суверэнітэт і тэрытарыяльная цэласнасць дзяржаў; недатыкальнасць міжнародна прызнаных межаў; свабода краін вызначаць уласную міжнародную палітыку і меры забеспячэння бяспекі. Члены Еўрапейскага савет дамовіліся рашуча даць расейскім уладам зразумець, што любыя дзеянні, накіраваныя супраць Украіны і гэтых прынцыпаў, якія здзяйсняюцца ваенным ці гібрыднымі спосабамі, пацягнуць за сабой сур'ёзныя наступствы.
Канчатковыя намеры Расіі незразумелыя; зразумела толькі тое, што яна імкнецца запалохаць і аслабіць Украіну. Сцэнары магчымы розныя. Як я сказаў на паседжанні Еўрапейскага парламента ў Страсбургу, трэба спадзявацца на лепшае і рыхтавацца да горшага. Нельга выключаць, што Расея захоча выкарыстаць гэты крызіс для дасягнення ўжо заяўленай мэты – змены сістэмы бяспекі ў Еўропе, да таго ж выключыўшы еўрапейцаў з абмеркавання гэтага пытання. Але мы ведаем, што нашыя амерыканскія саюзнікі не трапяцца ў гэтую пастку.
Мы ведаем, што слоў і заяў недастаткова для змены намераў расейскіх уладаў. Менавіта таму так важна, што лідары краін ЕС вырашылі падоўжыць дзейныя эканамічныя санкцыі і папярэдзілі аб тым, што любыя дзеянні Расіі супраць Украіны пацягнуць за сабой сур'ёзныя наступствы. Гэта падкрэслілі і Старшыня Еўрапейскага савета, і Старшыня Еўрапейскай камісіі. Важная задача гэта і для мяне як высокага прадстаўніка ЕС, намесніка старшыні Камісіі, бо згодна з Дамовай рашэнні аб накладанні, прадаўжэнні і зняцці санкцый прымаюцца Саветам (г.зн. краінамі ЕС) на аснове прапаноў высокага прадстаўніка. А Еўрапейская камісія выконвае найважнейшую функцыю па рэалізацыі гэтых санкцый і кантролі іх ажыццяўлення краінамі ЕС.
Важна таксама нагадаць, што ЕС ужо некалькі гадоў працуе з Украінай, у прыватнасці, з дапамогай Кансультатыўнай місіі ЕС (link is external) па рэфармаванні грамадзянскай абароны ў рамках Агульнай палітыкі бяспекі і абароны. Нядаўна для аказання ваеннай і медыцынскай падтрымкі і гарантавання кібербяспекі мы павялічылі пакет дапамогі ўкраінскай арміі ў рамках Еўрапейскага фонду міру на 31 млн еўра.
Важна таксама нагадаць, што ЕС ужо некалькі гадоў працуе з Украінай, у прыватнасці, з дапамогай Кансультатыўнай місіі ЕС па рэфармаванні грамадзянскай абароны ў рамках Агульнай палітыкі бяспекі і абароны. Нядаўна для аказання ваеннай і медыцынскай падтрымкі і гарантавання кібербяспекі мы павялічылі пакет дапамогі ўкраінскай арміі ў рамках Еўрапейскага фонду міру на 31 млн еўра.
Дыпламатыя найбольш эфектыўна працуе ў партнёрстве, таму мы пастаянна падтрымліваем цесныя сувязі з ЗША і іншымі партнёрамі-аднадумцамі, уключаючы міністраў замежных спраў краін "Вялікай сямёркі", для трансляцыі ўзгодненай пазіцыі па падтрымцы Украіны і прадухіленні далейшых дзеянняў Расіі.
Многія лідары ЕС падкрэслілі неабходнасць захоўваць гэтую каардынацыю і падтрымліваць дыпламатычныя намаганні.
Я таксама звярнуў увагу на той факт, што ЕС, зразумела, павінен удзельнічаць ва ўсіх абмеркаваннях архітэктуры бяспекі ў Еўропе. У пятніцу, 17 снежня, Міністэрства замежных спраў Расіі апублікавала праект дамовы аб гарантыях бяспекі паміж Расіяй і ЗША, а таксама еўрапейскімі дзяржавамі-членамі НАТА. Відавочна, што ЕС мусіць абавязкова ўдзельнічаць у такіх абмеркаваннях. Хельсінкскі заключны акт і Парыжская хартыя ўстанавілі асноўныя прынцыпы, на якіх апошнія 50 гадоў будуецца бяспека ў Еўропе. АБСЕ забяспечвае механізмы і правілы, якія застаюцца краевугольным каменем любога ўзаемадзеяння з Расіяй.
Наконт Беларусі: крызіс на мяжы ЕС перайшоў у менш вострую фазу. Аднак рознагалоссі з Беларуссю зусім не абмяжоўваюцца яе адкрыта маніпулятыўным выкарыстаннем мігрантаў. У аснове нашых рознагалоссяў – жорсткая рэпрэсіўнасць і нелегітымнасць рэжыму Лукашэнкі, які трымае ў турмах больш за 900 палітычных зняволеных. У аўторак, 14 снежня, рэжым прысудзіў мужу Святланы Ціханоўскай, лідара апазіцыі ў выгнанні, абсурдныя 18 гадоў пазбаўлення волі.
12 снежня мы разам са Старшынёй Еўрапейскага савета Шарлем Мішэлем правялі сустрэчу з прадстаўнікамі дэмакратычнай Беларусі: грамадскімі актывістамі і членамі НДА, праваабаронцамі, блогерамі і апазіцыянерамі. Іх гісторыі і рашучасць зрабілі на мяне глыбокае ўражанне. Яны прасілі ЕС працягваць падтрымліваць дэмакратычныя перамены і аказваць ціск на рэжым. Мы ў ЕС нядаўна прынялі 5-ы пакет санкцый, накіраваны супраць асоб, замяшаных у арганізацыі цынічнай нелегальнай перавозкі мігрантаў, а таксама тых, хто стаіць за пастаяннымі рэпрэсіямі – так званых кашалькоў Лукашэнкі. Гэты рэжым і надалей будзе карыстацца падтрымкай аналагічных рэжымаў, напрыклад, венесуэльскага рэжыму Мадура. Гэтыя два нелегітымныя рэжымы падпісалі новыя пагадненні аб супрацоўніцтве і дапамагаюць адзін аднаму.
Напружанасць у рэгіёне і дэстабілізацыйная дзейнасць Расіі сталі і адной з галоўных тэм на саміце Усходняга партнёрства, які прайшоў 15 снежня, перад пасяджэннем Еўрапейскага савета. Мы сустрэліся з лідарамі Украіны, Грузіі, Малдовы, Арменіі і Азербайджана. Крэсла Беларусі сумна-сімвалічна засталося пустым. Трыма асноўнымі тэмамі саміту сталі аднаўленне, устойлівасць і пераўтварэнні. ЕС анансаваў Рэгіянальны эканамічны і інвестыцыйны план з бюджэтам у 2,3 млрд еўра, які дасць магчымасць прыцягнуць да 17 млрд еўра інвестыцый.
Зразумела, мы ведаем, што пазіцыі і гатоўнасць да збліжэння з ЕС (і нашымі прынцыпамі) у розных краін-удзельніц Усходняга партнёрства розныя, так што да іх неабходны ў пэўнай ступені дыферэнцыраваны падыход пры падтрыманні інклюзіўнасці для ўсёй групы.
На саміце мы дамовіліся актывізаваць працу па размеркаванні вакцын, умацоўваць вяршэнства права, а таксама пашырыць супрацоўніцтва ў сферы бяспекі (у якасці прыкладу можна прывесці нядаўнія меры падтрымкі Грузіі, Малдовы і Ўкраіны ў рамках Еўрапейскага фонду міру). Мы таксама падпісалі новае пагадненне аб фінансаванні на суму 60 млн еўра для аказання садзейнічання Малдове ў пераадоленні наступстваў газавага крызісу.
Абмеркаванне, якое было больш адкрытым, чым звычайная, характэрная для такога кшталту сустрэч, дыпламатычная афіцыйнасць, сведчыць аб сур'ёзным запыце з боку нашых усходніх партнёраў на паглыбленне супрацоўніцтва і інтэграцыі з ЕС, на які ЕС гатовы адгукнуцца, пацвярджаючы сваю значную геапалітычную ролю ў рэгіёне.
Цікава таксама, што на саміце Усходняга партнёрства ўпершыню Прэм'ер-міністр Арменіі і Прэзідэнт Азербайджана – прадстаўнікі краін, уцягнутых у адкрыты ваенны канфлікт наконт Нагорнага Карабаха, – абмяняліся канструктыўнымі заўвагамі замест адкрытай канфрантацыі. Гэта стала магчыма дзякуючы намаганням па медыяцыі пры пасрэдніцтве Старшыні Еўрапейскага савета Мішэля, які папярэднім вечарам правёў насычаную і прадуктыўную сустрэчу з абодвума лідарамі. Я вітаю вынікі той сустрэчы і гатоўнасць абодвух бакоў удзельнічаць у рэалізацыі канкрэтных праектаў і ідэй, якія могуць садзейнічаць прымірэнню. Сустрэча паказала гатоўнасць ЕС цесна працаваць з Арменіяй і Азербайджанам над пераадоленнем канфлікту, наладжваннем супрацоўніцтва і атмасферы даверу для ўстанаўлення ўстойлівага міру ў рэгіёне, а таксама гатоўнасць ЕС адыгрываць больш актыўную ролю ва ўрэгуляванні канфліктаў на Паўднёвым Каўказе.
Другой важнай знешнепалітычнай тэмай на паседжанні Еўрапейскага савета стаў «Стратэгічны компас», які я прадставіў краінам ЕС у мінулым месяцы. Значны першы сказ майго ўступу: «Еўропа ў небяспецы». Крызісы ва Украіне і Беларусі – яскравыя пацвярджэнні (калі такія камусьці патрэбныя) тых пагроз, з якім сутыкаецца Еўропа: гібрыдныя тактыкі, сілавая палітыка, запалохванне і дэзінфармацыя. Пад пагрозай знаходзяцца асобныя краіны і грамадствы, а таксама агульныя прынцыпы, на якіх будуецца сістэма бяспекі ў Еўропе.
Гэтыя падзеі даказваюць неадкладную неабходнасць пашырэння патэнцыялу і дзеяздольнасці ЕС у сферы бяспекі. Нашым краінам патрэбны больш сур'ёзныя і ўзаемасумяшчальныя абаронныя магутнасці. Гэта будзе садзейнічаць рабоце НАТА па абароне нашых усходніх граніц і пашырыць нашы агульныя магчымасці па разгортванні і праецыраванні моцы ўзбраенняў.
Я далажыў лідарам краін ЕС аб бягучай рабоце па "Стратэгічным компасе", падкрэсліўшы неабходнасць ставіць перад сабой вялікія мэты і арыентавацца на вынік – і таксама не паглыбляцца ў ідэалагічныя абмеркаванні. Па сваёй сутнасці «Компас» – гэта не толькі апісанне пагроз і выклікаў, якія стаяць перад намі. Насамрэч гэта і кіраўніцтва да дзеяння. У ім ёсць канкрэтныя прапановы рознага маштабу з дакладнымі мэтамі і тэрмінамі для ацэнкі ходу іх дасягнення.
Варта адзначыць, што прапановы па стварэнні груп рэагавання на гібрыдныя пагрозы, якія змяшчаюцца ў «Компасе», па мерах павышэння нашай супраціўляльнасці кібепагрозам і агрэсіўным кампаніям дэзінфармацыі, а таксама варыянты павышэння ўстойлівасці і бяспекі нашых партнёраў за кошт прадастаўлення трэнінгаў і абсталявання сталі асабліва актуальнымі ў святле нядаўніх крызісаў.
Калі казаць пра "Компас", то я рады, што лідары ЕС сышліся ў сваёй ацэнцы сітуацыі і неадкладнасці мераў рэагавання на яе. Цяпер краінам ЕС трэба вызначыць далейшыя крокі, бо менавіта яны маюць актывы і прымаюць рашэнні. Яны падтрымалі мой заклік ставіць маштабныя мэты і дамагацца здзейсных вынікаў. Абноўленую версію "Стратэгічнага компаса" я прадстаўлю ў студзені на нефармальнай сустрэчы міністраў замежных спраў і абароны краін ЕС у Брэсце (Францыя), з тым каб зацвердзіць яго ў сакавіку.
Адкрытая дэманстрацыя сілавой палітыкі на ўсходзе ад нашых межаў і ў іншых рэгіёнах зьяўляецца для нас істотным выклікам. Неабходна разважліва і цвёрда рэагаваць, і забяспечыць сябе сродкамі для дзеянняў.