FELT 2025: Shkrimtarët evropianë frymëzojnë lexuesit në Tiranë

Në një sallë të vogël në Teatrin Kombëtar të Kukullave, një grup fëmijësh folën për një princeshë të llastuar, për një astronaut dhe një udhëtim për të shpëtuar zemrën e hënës. Një pemë nënë ishte ndër personazhet që shfaqeshin në përrallat e tyre. Pasi diskutuan çdo titull, çdo personazh dhe çdo përmbledhje, ata votuan, secili duke zgjedhur me shumicë, si në një demokraci të vërtetë. Të rinj, të lirë, plot ëndrra dhe të bekuar me imagjinatë të pakufishme, këta fëmijë të talentuar morën pjesë në një seminar mbi shkrimin krijues në kuadër të Festivalit të Letërsisë Evropiane, të organizuar nga Delegacioni i Bashkimit Evropian në Tiranë, i mbajtur nga data 2 deri më 6 dhjetor 2025.

Duke mësuar udhëzimet dhe strukturat themelore të shkrimit letrar, fëmijët u trajnuan nga organizata “Fighting Words” për të shprehur imagjinatën e tyre dhe për ta formësuar atë në histori. Ndërsa organizata irlandeze u mësoi fëmijëve të shkruanin, shkrimtarë të tjerë e pasuruan FELT-in duke treguar se si lexohet përmes epokave, vende, jetëve dhe personazheve, dhe si zbulohen hapësirat dhe konceptet e ndryshme përmes të cilave mund të vërehen shoqëritë - duke kuptuar se si ngjarjet formojnë njerëzit dhe se si aktet e guximit ose frikës së njerëzve formojnë ngjarjet.

EU in Albania

Përmes dritës dhe hijes, veprat e shkrimtarëve dhe bisedat e tyre zbuluan se si zërat letrarë nga e gjithë Evropa e kanë udhëhequr njerëzimin përmes reflektimit, empatisë dhe mençurisë, ndonjëherë duke parashikuar edhe të ardhmen. Libri i ilustruar R.U.R. (Robotët Universalë të Rossum-it) nga Karel Čapek, i eksploruar me nxënës të shkollave të mesme nga albanologu çek Přemysl Vinš, u përqendrua në mënyrën se si kjo dramë fantastiko-shkencore projektoi mundësitë e së ardhmes dhe ofroi pamje të botës që do të vinte që në vitin 1920, duke parashikuar rolin e inteligjencës artificiale.

Përmes leximeve, diskutimeve, shfaqjeve artistike dhe seancave ndëraktive, festivali inkurajoi dialogun mbi letërsinë bashkëkohore, duke theksuar njëkohësisht temat e identitetit, historisë dhe ndryshimit shoqëror. Duke përfaqësuar trembëdhjetë shtete anëtare të BE-së dhe dymbëdhjetë autorë në shtatë vendndodhje, festivali u lidh me lexuesit shqiptarë duke vizituar shkolla të mesme dhe universitete për të diskutuar mbi letërsinë si gjuhë e paqes - ku personazhet argumentojnë dhe shprehin pikëpamjet e tyre, duke treguar jo vetëm kontekstet letrare, por edhe realitete njerëzore, duke i paraqitur publikut të gjitha perspektivat.

EU in Albania

Përmes veprave të Maja Haderlap-it , Philippe Collin-it dhe Ena Katarina Haler-it, publiku u përball me pasojat dhe traumat e luftës. Poezitë e Wisława Szymborska-s, të lexuara nga sekretari i saj, Michał Rusinek, nxorën në dritë zërin e saj unik dhe shqetësimet për zhvendosjen. Ai recitoi vargje jo vetëm nga Utopia, por edhe nga shënimet e gjetura në fletoret e saj:

“Nuk e di si është të të përjashtojnë, të gjendesh në një vend me një gjuhë tjetër, të mësosh shpejt fjalën “faleminderit” nëse dikush të ndihmon; fjalën “më vjen keq” nëse dikush të trajton padrejtësisht; të mos kesh kurrë uri kur të ofrohet ushqim”, lexoi Rusinek-u.

Letërsia – njëkohësisht art dhe angazhim, shije dhe ndërgjegje, arkitekturë e mendimit dhe vetëdije shoqërore, një hapësirë malli dhe një kërkim për identitet dhe bashkëjetesë - u artikulua përmes veprave të shkrimtarëve të tjerë.

EU in Albania

“Letërsia është jeta e shkruar. Duhet të jetosh momente dhe të ‘vjedhësh jetë’, sepse jeta jote nuk mjafton”, tha shkrimtarja spanjolle Begoña Oro. Shkrimtari francez Philippe Collin, ndërsa trajtonte Luftën e Dytë Botërore, e përpunoi më tej këtë qasje, duke folur për ishujt që ndërtojmë rreth vetes, për të mbrojtur veten ose për të shmangur të parët. “Letërsia është përvoja e njerëzimit; të lexosh letërsi do të thotë të kuptosh tjetrin, ose të tjerët”, theksoi ai .

Duke përshkruar një Greqi të gjallë përmes kujtimeve personale, peizazheve urbane dhe përkatësisë së papërfunduar, Christos Kythreotis eksploroi temat e ripërkufizimit të shtëpisë dhe kohës. “Si shkrimtar, më intereson koncepti i kohës - si vrapojmë pas saj dhe si vrapon koha pas nesh”, tha ai. Shkrimtarja italiane Nadia Terranova e ftoi audiencën të rivizitonte peizazhet e Italisë: “Personazhet e mia dalin nga peizazhi; unë gjithmonë e nis me vendin ku zhvillohen historitë, të ngulitura në kohë dhe hapësirë, sepse prej andej marrin formë personazhet”, vërejti ajo.

Letërsia shqipe hyri në festival nga heshtja te mendimi, përmes zërave të atyre që ëndërruan për liri gjatë komunizmit dhe shkrimtarëve të rinj që jo vetëm u japin jetë ëndrrave të paraardhësve të tyre, por edhe parashikojnë një letërsi që çon përpara vlerat evropiane të lirisë, të të drejtave, diversitetit dhe një të ardhmeje gjithëpërfshirëse për të gjithë.